Stil, slim, duurzaam én verplaatsbaar: de tijdelijke OK’s van UMCG

Een luchtbehandelingskast zo groot als een touringcar ‘schoenlepelen’ in een pand dat berekend was op de hélft? Dat was maar één van de uitdagingen die Mathijs Nijhof tegenkwam bij de installatie van het hypermoderne tijdelijke OK-complex van UMC Groningen. Het resultaat mag er zijn: het is behalve stil en steriel ook energiezuinig – én 100% verplaatsbaar!

Het UMC Groningen ligt flink op de schop. Tegen 2035 is het ziekenhuis ultramodern vernieuwd om patiënten, medici en onderzoekers de beste omgeving te bieden. Maar intussen staan het leven (en de zorg) niet stil; operaties moeten tijdens de jarenlange verbouwing op hetzelfde hoge niveau van veiligheid en kwaliteit kunnen worden uitgevoerd.

De oplossing? Een tijdelijk, maar volwaardig OK-complex. En ‘tijdelijk’ betekent in dit geval ook écht circulair: het hele gebouw is zo ontworpen dat het na bewezen diensten weer uit elkaar kan worden gehaald en op een andere locatie een tweede leven kan krijgen. Om deze modulaire topprestatie neer te zetten, sloegen UMCG, TEAM4 architecten, Royal HaskoningDHV, Jorritsma Bouw en Croonwolter&dros de handen ineen.

Niet openbreken

Werken in een ziekenhuisomgeving vraagt om uiterste precisie, zeker als het om de OK gaat. “Het is niet alleen een losse operatiekamer, het is een heel OK-complex”, legt ontwerpleider Mathijs Nijhof uit, die namens Croonwolter&dros de regie voerde over het technische ontwerp van alle installaties. “Van de ontvangsthal en de verkoeverruimte tot de operatiekamer zelf: alles vormt één geoliede keten. De patiëntenstroom, medewerkersstroom en goederenstroom zijn naadloos geïntegreerd. Dat kun je tijdens een verbouwing niet gedeeltelijk openbreken.”

prev next

Slide: 1 Slide: 2 Slide: 3

Geen schijn van kans

Hygiëne is daarin de doorslaggevende factor. Een schroevendraaier of zaag van een monteur is op een actieve OK absoluut ondenkbaar; zo’n omgeving moet 100% steriel blijven. “Neem bijvoorbeeld een heupoperatie: krijg je daar na die tijd een infectie in, dan kan het lichaam dat bijna niet zelf opruimen omdat er op die plek nauwelijks bloedvaten lopen”, legt Mathijs uit, alsof hij zélf chirurg is. “Daarom mogen bacteriën en virussen simpelweg geen schijn van kans krijgen.”

Luchtbehandeling van levensbelang

Om die absolute steriliteit te garanderen, moet ook in zo’n tijdelijke voorziening de techniek feilloos werken. Daarvoor tekende Mathijs een super secuur klimaatsysteem, volledig weggewerkt boven de plafonds. “We sturen heel strak op temperatuur, luchtvochtigheid én overdruk”, vertelt Mathijs. “En minstens zo belangrijk: het mag niet te veel herrie maken voor de chirurgen.”

Capaciteit is bij klimaatbeheersing in operatiekamers een absolute voorwaarde. Ter vergelijking: in een normale woning wordt de lucht zo’n 1 à 2 keer per uur ververst, in een kantoorruimte 4 keer. Bij operatiekamers is dat maar liefst 60 keer per uur! Dat vraagt om een omvangrijke technische installatie. In het virtuele 3D-model wijst Mathijs met een glimlach naar de techniekverdieping: een complete etage boven de OK’s, vol leidingwerk, ventilatiekanalen en onderhoudspaden.

Een ‘touringcar’ inpassen

Toch gaf die technische ruimte Mathijs en zijn collega’s de nodige hoofdbrekens. “Dáár zat onze grootste uitdaging”, zegt hij, wijzend naar de luchtbehandelingskast voor de uitslaapkamers en kantoren. “Die was oorspronkelijk bedacht op de helft van de benodigde capaciteit. We konden niet meer terug om een groter gebouw aan te vragen, want dat zou het vergunningstraject een half tot een heel jaar vertragen. Dat was wel even een dingetje.”

Opeens stonden Mathijs en zijn collega’s met de rug tegen de muur. Wat volgde was 3D-Tetris op hoog niveau, geeft hij toe. Maar uiteindelijk wist het team door slim schuiven en modelleren de gigantische installatie tóch op de millimeter nauwkeurig in te passen.

Groen ontwerpen met De Groene OK

Tijdens het leggen van de ruimtelijke puzzel kwam er nog een extra uitdaging bij: het beoogde energieverbruik moest nog een flink stuk omlaag. Operatiekamers staan in ziekenhuizen bekend als absolute energieslurpers. Uit cijfers van het landelijke netwerk De Groene OK blijkt dat de luchtbehandelingsinstallaties verantwoordelijk zijn voor meer dan 90% van het totale energieverbruik van een operatiecomplex — wat neerkomt op zo’n 10% van de totale CO₂-emissie van de hele gezondheidszorg.

‘Standje koelkast’

“Een operatiekamer staat traditioneel standaard 24/7 op ‘standje koelkast’ en voluit te ventileren”, legt Mathijs uit. “Terwijl alleen mensen vervuiling met zich meebrengen. Binnen het project hebben we daarom een slimme standby-schakeling doorgevoerd. Is een ruimte een half uur leeg? Dan Schakelt het systeem automatisch terug. De overdruk blijft gehandhaafd zodat vuile lucht niet naar binnen kan, maar het ventilatievolume daalt flink. Dat levert meteen zo’n 32% energiebesparing op.”

Vocht is energie

Nog zo’n slimme innovatie vond plaats bij de warmteterugwinning van de verse buitenlucht. Oorspronkelijk was in het ontwerp een zogenaamd Twin-Coil systeem bedacht. Dat is een vloeistofgekoppeld systeem van twee gescheiden warmtewisselaars dat warmte uit de afgevoerde lucht overdraagt aan de binnenkomende buitenlucht. “Dat werkt prima voor voelbare energie — oftewel temperatuur — maar vocht raak je kwijt”, verklaart Mathijs. En dat is zonde, want in de winter is de buitenlucht erg droog. Als je droge lucht alleen opwarmt, moet je die vervolgens met energieverslindende elektrische stoombevochtigers weer op het juiste percentage krijgen.

Van Twin-Coil naar Warmtewiel

Mathijs stelde voor om het Twin-Coil systeem te vervangen door een roterend warmtewiel (enthalpiewiel of -wisselaar, red.). Dit is een langzaam draaiende aluminium schijf met speciale lamellen die door de twee gescheiden luchtstromen beweegt. “De lamellen nemen uit de afzuiglucht niet alleen de warmte op, maar ook het vocht — de latente energie. Vervolgens geven ze die warmte én vochtigheid direct weer af aan de binnenkomende buitenlucht.”

Door deze aanpassing hoeft de verse lucht in de winter veel minder bijverwarmd én veel minder elektrisch te worden bevochtigd. “Het elektriciteitsverbruik daalt hiermee met ongeveer 4.500 kWh per operatiekamer per jaar”, vertelt Mathijs met gepaste trots. “Voor de zes operatiekamers samen is dat een besparing van 27.000 kWh per jaar, grofweg het jaarlijkse stroomverbruik van zo’n 10 gemiddelde Nederlandse huishoudens.”

Circulair en klaar voor de toekomst

Sinds de feestelijke ingebruikname afgelopen juni draait het tijdelijke complex op volle toeren. Chirurgen werken in een stille, hypermoderne omgeving, terwijl de energienota fors lager uitvalt.

En als de grote renovatie van het hoofdgebouw over een aantal jaar is afgerond? Dan begint het puzzelen opnieuw, maar dan in omgekeerde volgorde. Het modulaire gebouw wordt gedemonteerd en krijgt op een andere locatie een tweede leven. Een prachtig voorbeeld van hoe technische innovatie zorgt voor continuïteit in de zorg én bouwt aan de circulaire toekomst van morgen.